Từ bỏ tư duy "phế phẩm, phụ phẩm" từ nông sản

Công đoạn sơ chế hạt sen tại nhà máy CTCP LOTUS - Ảnh: HỮU HẠNH

Theo định hướng của Chính phủ, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 trở thành trung tâm chế biến sâu nông sản thuộc top 10 thế giới, đồng thời nâng tỉ lệ tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp lên khoảng 70%.

Từ đó những sản phẩm từ hạt sen, vỏ nông sản,... được nhiều doanh nghiệp bắt đầu thử nghiệm tư duy mới: coi phụ phẩm là nguyên liệu đầu vào cho những chuỗi giá trị có biên lợi nhuận cao hơn.

Tỉ lệ tái phụ phẩm còn thấp

Theo TS Tiền Tiến Nam - Giám đốc Trung tâm Thí nghiệm thực hành, thuộc Trường đại học Công Thương TP.HCM, mỗi năm Việt Nam phát sinh khoảng 156 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp nhưng tỉ lệ tái sử dụng mới đạt 10 - 35%. Thất thoát sau thu hoạch ở nhiều nhóm rau quả vẫn ở mức 20 - 40%, gây tổn thất kinh tế đáng kể.

"Nông sản Việt vẫn xuất thô là chủ yếu, tỉ lệ chế biến sâu còn thấp. Khi so sánh với những đối thủ khác trong khu vực: Trung Quốc (68%), Thái Lan (50%), Malaysia (40%), con số 23% trong chế biến sâu nông sản của Việt Nam sẽ rất khó để cạnh tranh", ông nói.

Phó chủ tịch CLB Doanh Nông Việt Nam, ông Lê Châu Hải Vũ cho biết Việt Nam đang đứng trước nghịch lý: có sản lượng dẫn đầu thế giới nhưng giá trị gia tăng và sức chống chịu của hệ sinh thái doanh nghiệp còn mỏng, nông sản Việt vẫn kẹt ở phân khúc xuất khẩu thô với hàm lượng chế biến thấp.

"Nếu Trung Quốc có lợi thế về quy mô sản xuất và giá thành, thì Thái Lan lại đi trước về công nghệ chế biến, thương hiệu và khả năng thương mại hóa sản phẩm. Trong bối cảnh đó, việc chỉ bán nông sản thô hoặc phụ thuộc vào một dòng sản phẩm duy nhất khiến doanh nghiệp Việt ngày càng khó giữ biên lợi nhuận và mở rộng thị trường", ông nói.

Ông Vũ chỉ ra thực tế hiện nay nhiều doanh nghiệp nông sản Việt chủ yếu xuất khẩu dạng thô, hoặc gia công OEM/ODM cho doanh nghiệp nước ngoài. Giá trị lớn nhất vì thế nằm ở khâu thương hiệu, chế biến sâu và phát triển sản phẩm - những phần mà doanh nghiệp Việt còn yếu.

"Khi mọi phần của nguyên liệu đều có thể tạo ra doanh thu, chi phí sản xuất trên mỗi đơn vị sản phẩm sẽ giảm xuống đáng kể. Đây chính là cách để doanh nghiệp Việt cạnh tranh với nông sản giá rẻ từ Trung Quốc mà không phải lao vào cuộc chiến giảm giá bằng mọi cách", ông Vũ nói thêm. 

Tận dụng phụ phẩm để mở thị trường mới cho nông sản Việt

Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Đức Thế, Giám đốc CTCP LOTUS, lấy ví dụ thay vì chỉ bán hạt sen tươi loại đẹp, doanh nghiệp có thể chia nguyên liệu thành nhiều dòng sản phẩm khác nhau.

Hạt sen tươi đạt chuẩn được đưa vào hệ thống siêu thị hoặc xuất khẩu. Hạt sen già có thể sấy hoặc nghiền thành bột để cung cấp cho ngành bánh, snack. Hạt sen đẹp được đóng hộp phục vụ chuỗi F&B và Horeca. Hạt sen đông lạnh trở thành nguyên liệu cho các nhà máy sản xuất cháo, sữa hoặc thực phẩm chế biến.

"Ở thị trường nội địa, xu hướng kết hợp nông sản vùng miền với ngành F&B cũng đang mở ra dư địa mới. Những sản phẩm ứng dụng công nghệ tiệt trùng, thanh trùng có thể giúp nông sản địa phương đi xa hơn khỏi phạm vi mùa vụ truyền thống, đồng thời tạo thêm đầu ra ổn định cho nông dân", ông Thế nói về quy trình.

Công đoạn sàng lọc và phân loại theo chất lượng hạt sen được tính toán trước để tránh thất thoát nguyên liệu - Ảnh: HỮU HẠNH

Tư duy "không có khái niệm về phụ phẩm mà chỉ có nguyên liệu chính" này giúp doanh nghiệp ông Thế kéo dài vòng đời thương mại của nông sản và giảm tỉ lệ thất thoát trong sản xuất.

"Một loại nguyên liệu nếu được kết hợp cùng công nghệ sấy, đông lạnh, tiệt trùng hay nghiền bột có thể tạo ra tới 8-10 sản phẩm khác nhau. Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp không còn phụ thuộc vào đầu ra duy nhất, đồng thời có thể linh hoạt hơn trước biến động thị trường", ông Thế chia sẻ.

Trong khi đó cùng giải bài toán tối ưu "phế phẩm từ nông nghiệp", chị Nguyễn Thị Thanh Vân, nhà sáng lập của S2M, lại mang đến giải pháp làm da từ vỏ xoài.

Chị Vân cho biết vỏ xoài là nguồn sinh khối giàu các hợp chất có giá trị, tạo tiền đề cho việc phát triển các vật liệu sinh học có giá trị gia tăng cao bằng công nghệ và tư duy thiết kế.

"Thay vì xử lý bỏ đi, vỏ xoài được thu gom từ các hợp tác xã và vùng nguyên liệu với quy mô khoảng 250kg mỗi tuần để làm đầu vào cho sản xuất vật liệu da vegan. Do nguồn nguyên liệu trước đây vốn phát sinh chi phí xử lý, chi phí thu mua gần như không đáng kể. Doanh nghiệp chủ yếu chi trả cho hoạt động thu gom, phân loại, máy móc và kiểm soát chất lượng cũng như các phụ liệu để sản xuất sản phẩm da cuối cùng", chị nói.

Với định mức trung bình khoảng 5-7kg vỏ xoài để tạo ra 1m vật liệu và giá bán khoảng 250.000 đồng/m², mô hình hướng tới gia tăng giá trị ngay tại địa phương, thay vì chỉ bán nông sản thô.

Theo doanh nghiệp, doanh thu bước đầu đạt khoảng 135-145% so với vốn đầu tư ban đầu.