Sau trận lũ lụt và sạt lở đất kinh hoàng càn quét qua đảo Sumatra vào năm ngoái, chính phủ Indonesia đã quyết định thu hồi hàng loạt giấy phép của các doanh nghiệp bị cáo buộc hủy hoại rừng. Quyết định này đã vô tình "gọi tên" một dự án thủy điện trọng điểm do Trung Quốc hậu thuẫn, đồng thời làm lung lay niềm tin của các nhà đầu tư vào một trong những thị trường năng lượng tái tạo tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á.
Biện pháp quyết liệt này được chính quyền của Tổng thống Prabowo Subianto công bố vào tháng 2. Dù được các tổ chức môi trường hoan nghênh như một động thái thể hiện "bàn tay sắt", quyết định này cũng làm dấy lên nhiều hoài nghi về tính minh bạch và quy trình pháp lý, nhất là sau khi các quan chức thừa nhận ngay cả những nhà quản lý năng lượng cấp cao cũng không được thông báo đầy đủ về sự việc.
Công ty Thủy điện Bắc Sumatera (NSHE) – chủ đầu tư của dự án thủy điện Batang Toru trị giá 1,67 tỷ USD (gần 44.000 tỷ VNĐ) – là một trong số 28 doanh nghiệp bị thu hồi giấy phép do các cáo buộc gây tổn hại đến rừng. Động thái này là kết quả từ một cuộc thanh tra khẩn cấp đối với các công ty hoạt động trong khu vực rừng thuộc các tỉnh Aceh, Bắc Sumatra và Tây Sumatra, do Lực lượng Đặc nhiệm Quản lý Khu vực Rừng thực hiện.
Giới hoạt động môi trường từ lâu đã cáo buộc hoạt động khai khoáng và các dự án cơ sở hạ tầng gây ra nạn phá rừng, làm trầm trọng hơn hậu quả của đợt bão lũ hồi tháng 11 năm ngoái sau khi cơn bão nhiệt đới Senyar đổ bộ, khiến hơn 1.200 người thiệt mạng.
Song song đó, Bộ Môi trường Indonesia đã khởi kiện dân sự đối với NSHE và 5 công ty khác, yêu cầu bồi thường hơn 4,8 nghìn tỷ rupiah với cáo buộc hủy hoại hơn 2.500 ha đất rừng.
Tuy nhiên, các quan chức Trung Quốc đã kiên quyết bác bỏ các cáo buộc vi phạm pháp luật liên quan đến dự án này. Được biết, dự án do công ty Dharma Hydro Nusantara (được Trung Quốc hậu thuẫn) nắm cổ phần chi phối, cùng với tập đoàn điện lực Indonesia Nusantara Renewables và công ty Fareast Green Energy (Singapore).
"Các hoạt động của doanh nghiệp không hề phạm pháp", ông Huang He, Tổng lãnh sự Trung Quốc tại Medan, nói với hãng thông tấn nhà nước Antara. "Để xây dựng một nhà máy thủy điện thì trước hết phải làm đường giao thông, và tất cả những việc này đều được thực hiện theo đúng luật pháp Indonesia cũng như đã báo cáo với chính quyền địa phương".
Ông Huang He cũng bày tỏ hy vọng dự án có thể sớm được tiếp tục thi công, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của nhà máy thủy điện trong việc đáp ứng nhu cầu năng lượng quốc gia và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế vùng.
Dự án thủy điện gây tranh cãi
Dự án thủy điện Batang Toru công suất 510 megawatt đã được triển khai từ năm 2016, sau khi được cựu Tổng thống Joko Widodo đưa vào danh mục Dự án Chiến lược Quốc gia một năm trước đó.
Kể từ khi khởi công, dự án liên tục vấp phải sự phản đối gay gắt từ các nhà môi trường. Họ lập luận rằng con đập đe dọa trực tiếp đến môi trường sống của loài đười ươi Tapanuli – một loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cực kỳ nguy cấp với chưa đầy 800 cá thể còn sống ngoài tự nhiên.
Vào năm 2019, các cuộc biểu tình kéo dài đã khiến một trong những nhà tài trợ vốn lớn nhất cho dự án là Ngân hàng Trung Quốc (Bank of China) phải rút vốn. Bất chấp trở ngại đó, dự án vẫn tiếp tục được triển khai với mục tiêu hoàn thành vào cuối năm 2025.
Thế rồi thảm họa lũ lụt tháng 11 ập đến. Khi thiên tai xảy ra, những cây gỗ bị đốn hạ từ rừng mưa Batang Toru được cho là đã trôi dạt vào các dòng sông và tràn vào cả nhà dân, khiến dự án bị cáo buộc là có liên đới đến sức tàn phá của trận lũ.
Tổ chức môi trường địa phương Satya Bumi cho biết họ đã ghi nhận 535,25 ha diện tích rừng bị NSHE chặt phá trong giai đoạn từ năm 2017 đến 2024.
"Việc xây dựng... dọc theo bờ sông được đánh giá là có độ rủi ro rất cao, đặc biệt là do phần diện tích rừng bị chặt phá nằm trên một sườn dốc lớn và rất dễ bị sạt lở", tổ chức này tuyên bố.
Ông Rianda Purba, Giám đốc điều hành văn phòng Bắc Sumatra của tổ chức môi trường Walhi (Indonesia), bổ sung thêm rằng bên cạnh việc hủy hoại hệ sinh thái ở lưu vực sông Batang Toru, "khu vực xây dựng đập thủy điện này còn nằm trong vùng có nguy cơ cao xảy ra động đất".
"Quả bom hẹn giờ" về mặt chính sách
Mặc dù các biện pháp thắt chặt quản lý môi trường gần đây được hoan nghênh, nhưng việc thiếu minh bạch trong quy trình thu hồi giấy phép đang khiến các nhà quan sát thị trường cảm thấy bất an.
Bà Eniya Listiani Dewi, Tổng cục trưởng Cục Năng lượng Tái tạo thuộc Bộ Năng lượng và Tài nguyên Khoáng sản Indonesia, chia sẻ với các phóng viên rằng bà "vẫn chưa được thông báo lý do tại sao giấy phép của dự án bị hủy bỏ, hoặc đó cụ thể là loại giấy phép nào".
Ông Putra Adhiguna, Giám đốc điều hành của Viện Chuyển dịch Năng lượng (Energy Shift Institute), cảnh báo rằng sự mập mờ này có thể ảnh hưởng tới dòng vốn của các nhà đầu tư vào lĩnh vực năng lượng tái tạo của Indonesia.
"Bất kỳ công ty nào vi phạm pháp luật đều phải bị xử lý, nhưng quá trình đó cần phải minh bạch. Mọi nhà đầu tư đều cần sự rõ ràng từ chính phủ", ông nói. "Doanh nghiệp này đã rót vốn đầu tư suốt 10 năm qua và [giấy phép của họ] lại bị hủy bỏ vào những tháng cuối cùng. Lý do thực sự là gì?"
Ông Putra lập luận rằng cuộc tranh luận này sẽ là đòn bẩy buộc Indonesia phải áp dụng các tiêu chuẩn xây dựng thủy điện bền vững cho các dự án tương lai, nhằm giảm thiểu rủi ro môi trường ngay từ giai đoạn phát triển.
Nhà xã hội học kiêm quan sát viên môi trường Jannus Siahaan từ Đại học Padjadjaran nhận định việc cấp phép trước đây giống như một "quả bom hẹn giờ về mặt chính sách" và cuối cùng nó đã phát nổ.
"Chính phủ dường như muốn gửi đi một thông điệp rằng các dự án xanh không nghiễm nhiên hợp pháp trên giấy tờ nếu chúng hủy hoại các hệ sinh thái quan trọng", ông chia sẻ với SCMP. "Vì vậy, đây không chỉ đơn thuần là việc khắc phục hậu quả thiên tai, mà là một nỗ lực nhằm xây dựng lại uy tín của đất nước đối với các chính sách môi trường".
Ông Jannus cũng chỉ ra rằng việc thiếu sự tham vấn với Bộ Năng lượng cho thấy quyết định này được đưa ra ở "cấp độ chiến lược - chính trị, chứ không phải ở cấp độ quản lý kỹ thuật của từng ngành". Điều này phản ánh "điểm yếu cố hữu trong việc phối hợp chính sách" của Indonesia.
"Các dự án năng lượng trong một thời gian dài chỉ được xem xét như những vấn đề kỹ thuật thuần túy, mặc dù tác động của chúng mang tính sinh thái và chính trị rất lớn", ông nói, đồng thời kêu gọi các cơ quan chức năng phải buộc NSHE phục hồi hệ sinh thái xung quanh để đảm bảo việc thu hồi giấy phép này không trở thành một "động thái mang tính biểu tượng vô giá trị".
Kịch bản nào tiếp theo?
Theo bà Eniya của Bộ Năng lượng, phía NSHE đã nộp đơn yêu cầu đánh giá lại dự án Batang Toru với mong muốn được tiếp tục triển khai.
Bà Eniya cho biết thêm, nếu công ty đáp ứng được yêu cầu của Bộ Môi trường về việc phục hồi các hệ sinh thái bị tổn hại lên tới mức 120%, các cơ quan chức năng sẽ thảo luận lại về khả năng khôi phục giấy phép. Trong trường hợp giấy phép được cấp lại, nhà máy có thể bắt đầu đi vào vận hành thương mại từ tháng 10/2026.
Tuy nhiên, ông Rianda thuộc tổ chức Walhi lại tỏ ra không mấy lạc quan về việc dự án này sẽ bị dừng lại vĩnh viễn.
"Việc thu hồi giấy phép thực chất chỉ là thay đổi người chơi trên bàn cờ", ông nhận định. "Chính phủ rồi sẽ cho phép cấp một giấy phép mới hoặc chuyển nhượng dự án cho một công ty khác để tiếp tục triển khai dự án thủy điện Batang Toru".
Mới đây, Thứ trưởng Bộ Năng lượng Yuliot Tanjung thông báo chính phủ hiện đang xử lý các giấy phép cho dự án thủy điện Batang Toru, bao gồm cả việc giải phóng diện tích rừng, để hỗ trợ việc di dời các cột truyền tải điện, sau khi 8 cột bị đổ sau thảm họa lũ lụt ở Sumatra.
Theo SCMP
Y Vân
